علت تکرار آزمایش کف پای نوزاد

در این مقاله قصد داریم به علت تکرار آزمایش کف پای نوزاد بپردازیم با ما همراه باشید.

آزمایش کف پای نوزاد یا غربالگری نوزادان یکی از حیاتی‌ترین آزمایش‌هایی است که در روزهای اولیه تولد انجام می‌شود. این آزمایش با چند قطره خون که از پاشنه پای نوزاد گرفته می‌شود، به دنبال تشخیص زودهنگام بیماری‌های مادرزادی و متابولیک خطرناکی است که در صورت عدم درمان، می‌توانند به عقب‌ماندگی ذهنی، ناتوانی‌های جسمی یا حتی مرگ منجر شوند . اگرچه این آزمایش معمولاً یک بار انجام می‌شود، اما در شرایطی خاص، پزشک یا آزمایشگاه درخواست تکرار آزمایش را می‌دهد. این موضوع گاهی باعث نگرانی والدین می‌شود، در حالی که در بسیاری از موارد، این تکرار یک اقدام احتیاطی و رایج برای اطمینان از صحت سلامت نوزاد است. در این مقاله، به بررسی دقیق علل و شرایطی می‌پردازیم که منجر به تکرار آزمایش غربالگری کف پای نوزاد می‌شوند.

علت تکرار آزمایش کف پای نوزاد

آزمایش کف پای نوزاد چیست و چرا انجام می‌شود؟

غربالگری نوزادان یک برنامه پیشگیرانه و همگانی است که برای تشخیص بیماری‌های پنهان و جدی در نوزادانی که در بدو تولد سالم به نظر می‌رسند، طراحی شده است . بسیاری از بیماری‌های متابولیک و ژنتیکی در بدو تولد هیچ علامت ظاهری ندارند، اما اگر زود تشخیص داده نشوند، آسیب‌های جبران‌ناپذیری به بدن وارد می‌کنند .

این آزمایش معمولاً ۳ تا ۵ روز پس از تولد و پیش از ترخیص از بیمارستان یا در مراکز بهداشت انجام می‌شود . نمونه‌گیری با یک لانست مخصوص و استریل از کناره‌های پاشنه پا انجام شده و چند قطره خون روی کاغذ صافی مخصوص جمع‌آوری می‌شود . در ایران، برنامه ملی غربالگری به طور رایگان برای شناسایی حداقل سه بیماری اصلی شامل کم‌کاری مادرزادی تیروئید، فنیل‌کتونوری و کمبود آنزیم G6PD (فاویسم) انجام می‌شود . با این حال، در مراکز تخصصی‌تر، امکان غربالگری بیش از ۵۰ نوع بیماری متابولیک دیگر نیز وجود دارد .

مهم‌ترین دلایل تکرار آزمایش کف پای نوزاد

دریافت درخواست برای تکرار آزمایش ممکن است برای والدین نگران‌کننده باشد، اما باید بدانید که این درخواست دلایل علمی و مشخصی دارد و الزاماً به معنای بیمار بودن نوزاد نیست. این دلایل به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند: موارد مربوط به ویژگی‌های نوزاد و موارد مربوط به نتایج آزمایش.

۱. ویژگی‌های خاص نوزاد (عوامل وابسته به نوزاد)

در برخی نوزادان، به دلیل شرایط فیزیولوژیکی خاص، فرآیندهای متابولیکی بدن به بلوغ کافی نرسیده یا تحت تأثیر عوامل دیگر قرار دارند. به همین دلیل، یک بار آزمایش برای رد قطعی بیماری کافی نیست و نیاز به پیگیری و تکرار دارد. این گروه شامل موارد زیر است:

• نوزادان نارس: نوزادانی که پیش از موعد مقرر متولد می‌شوند، ممکن است سیستم آنزیمی و هورمونی ناپایداری داشته باشند. به همین دلیل، غربالگری آن‌ها معمولاً در چند نوبت و در فواصل زمانی مشخص (مانند ۲، ۶ و ۱۰ هفتگی) تکرار می‌شود تا نتیجه دقیق‌تری حاصل شود .

• نوزادان کم‌وزن یا بسیار کم‌وزن: وزن پایین هنگام تولد (کمتر از ۲۵۰۰ گرم) می‌تواند بر نتایج آزمایش تأثیر بگذارد. این نوزادان نیز مانند نوزادان نارس نیاز به غربالگری مجدد دارند .

• نوزادان با وزن بالا: جالب است بدانید که نوزادانی با وزن بیش از ۴۰۰۰ گرم نیز ممکن است در معرض خطر برخی اختلالات متابولیک باشند و تکرار آزمایش برای آن‌ها توصیه می‌شود .

• دو قلویی یا چند قلویی: در بارداری‌های چندقلویی، به دلیل شرایط خاص بارداری و احتمالات مربوط به تغذیه و رشد جنین‌ها، گاهی تکرار آزمایش برای اطمینان بیشتر انجام می‌گیرد .

• نوزادان بستری یا دریافت‌کننده داروهای خاص: بستری بودن در بیمارستان (به ویژه در بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان NICU)، دریافت خون یا تعویض خون، و یا مصرف داروهای خاصی مانند کورتون و دوپامین می‌توانند نتایج آزمایش اولیه را تحت تأثیر قرار داده و نیاز به تکرار آن را ایجاد کنند .

۲. نتایج نامشخص یا مشکوک آزمایش اولیه (عوامل وابسته به آزمایش)

دسته دوم از دلایل تکرار آزمایش، به خود فرآیند آزمایش و نتایج آن بازمی‌گردد.

• نتیجه “مرزی” یا “مشکوک” (Positive Screening): مهم‌ترین و شایع‌ترین دلیل برای تکرار آزمایش، مشکوک بودن نتیجه اولیه است. برای مثال، در آزمایش کم‌کاری تیروئید، اگر سطح هورمون TSH در نمونه اولیه بین ۵ تا ۹.۹ mU/L باشد، نتیجه در محدوده مرزی یا مشکوک قرار می‌گیرد. در این شرایط، از والدین خواسته می‌شود تا برای انجام آزمایش مجدد مراجعه کنند تا مشخص شود آیا این افزایش سطح هورمون پایدار است یا یک نوسان موقتی بوده است .

• نمونه‌گیری نامناسب (نمونه ناکافی): گاهی اوقات، میزان خونی که روی کاغذ صافی جمع‌آوری شده برای انجام تمام آزمایش‌ها کافی نیست. همچنین ممکن است نمونه به درستی خشک نشده باشد، لکه‌ها دارای اشکال باشند یا در حین حمل و نقل آسیب دیده باشند. در این موارد، آزمایشگاه نمونه را “نامناسب” اعلام کرده و درخواست نمونه‌گیری مجدد می‌کند .

• مثبت بودن کاذب (False Positive): یکی از اصول برنامه‌های غربالگری، حساسیت بالای آن‌هاست. به این معنی که آزمایش طوری طراحی شده تا حتی کوچکترین احتمال بیماری را نیز شناسایی کند. بنابراین، ممکن است نتیجه آزمایش برای یک بیماری “مثبت” اعلام شود، اما پس از آزمایش‌های تکمیلی و دقیق‌تر، مشخص شود که نوزاد کاملاً سالم است. این پدیده که “مثبت کاذب” نامیده می‌شود، یکی از دلایل اصلی تکرار آزمایش است تا از یک سو هیچ نوزاد بیماری از قلم نیفتد و از سوی دیگر، نوزادان سالم تحت درمان‌های غیرضروری قرار نگیرند .

• زمان نامناسب نمونه‌گیری: اگر نمونه‌گیری خیلی زود (کمتر از ۲۴ ساعت پس از تولد) یا در شرایطی که نوزاد تغذیه کافی نداشته انجام شود، ممکن است نتایج دقیق نباشند. برای برخی بیماری‌ها مانند فنیل‌کتونوری و گالاکتوزمی، تغذیه با شیر مادر قبل از آزمایش ضروری است، زیرا این مواد در اثر مصرف شیر در بدن افزایش یافته و قابل اندازه‌گیری می‌شوند. در غیر این صورت، آزمایش باید تکرار شود .

در صورت تکرار آزمایش چه باید کرد؟

علت تکرار آزمایش کف پای نوزاد

نکته بسیار مهمی که والدین باید به خاطر داشته باشند این است که “مشکوک” یا “مثبت” بودن نتیجه غربالگری به معنای بیمار بودن نوزاد نیست . غربالگری یک تست تشخیصی قطعی نیست، بلکه یک تست غربالگر است که افراد در معرض خطر را از جمعیت سالم جدا می‌کند.

اگر برای تکرار آزمایش فراخوانده شدید:

1. آرامش خود را حفظ کنید: بدانید که این یک روند عادی و بخشی از پروتکل دقیق مراقبت‌های بهداشتی برای محافظت از سلامت نوزاد شماست .

2. به موقع اقدام کنید: هرچه سریع‌تر برای انجام نمونه‌گیری مجدد اقدام نمایید. تکرار آزمایش معمولاً باید در سریع‌ترین زمان ممکن (مثلاً تا ۴۸ ساعت پس از اعلام نتیجه) یا در بازه زمانی مشخص‌شده توسط پزشک یا آزمایشگاه انجام شود .

3. پیگیری نتایج: پس از انجام آزمایش مجدد، نتایج را پیگیری کرده و در صورت نیاز، برای مشاوره با پزشک متخصص اطفال یا فوق تخصص غدد و متابولیک اقدام کنید. فقط پزشک متخصص می‌تواند بر اساس نتایج آزمایشات تکمیلی، تشخیص نهایی را اعلام و در صورت نیاز درمان را آغاز کند .

نتیجه‌گیری

تکرار آزمایش کف پای نوزاد یک اقدام احتیاطی هوشمندانه در مسیر تشخیص زودهنگام بیماری‌ها است. دلایل این تکرار از شرایط خاص نوزاد مانند نارس بودن گرفته تا نتایج آزمایشگاهی که نیاز به تأیید مجدد دارند، متغیر است. این فرآیند به پرسنل بهداشتی و درمانی این امکان را می‌دهد تا با دقت بالا، نوزادان واقعاً مبتلا به بیماری‌های متابولیک را شناسایی کرده و درمان حیاتی را برای آن‌ها آغاز نمایند و از سوی دیگر، از برچسب بیماری خوردن به نوزادان سالم جلوگیری کنند. بنابراین، والدین باید این درخواست را جدی گرفته و با آگاهی و آرامش، برای تکمیل فرآیند غربالگری فرزند خود همکاری نمایند. این همکاری، گامی بلند در جهت تضمین آینده‌ای سالم برای کودک آن‌ها خواهد بود.